DIN Nedir? Çelik Makaralarda DIN 46391, 46395 ve 46397 Standartları

Kısa cevap: DIN, Almanya’nın ulusal standardizasyon kuruluşu olan Deutsches Institut für Normung’un (Alman Standardizasyon Enstitüsü) kısaltmasıdır. Çelik makara dünyasında “DIN formatı” denildiğinde kastedilen, makaranın flanş çapı, gövde çapı, genişlikleri ve mil–pim bağlantı ölçülerinin DIN 46391, DIN 46395 ve DIN 46397 standart serilerinde tanımlanan düzene göre belirlenmesidir. Bu yazıda DIN’in ne olduğunu, standart numaralarının nasıl okunduğunu, tel ve kablo makaralarıyla ilgili DIN serilerini ve bu standartların arkasındaki mühendislik mantığını ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

DIN gösterimine göre çelik makara ölçüleri: d1, d2, d4, d5, e, L1, L2
DIN gösterimine göre çelik makara ölçüleri (OSG-DOP teknik çizimi): d1 flanş çapı, d2 gövde çapı, d4 mil deliği, d5 pim deliği, e pim mesafesi, L1 toplam genişlik, L2 sarım genişliği.

DIN ne demek? “Deutschland Number” mı?

Sahada sık duyulan iki yanlış açılım vardır: “Deutschland Number” ve “Deutsche Industrie Norm”. İkisi de doğru değildir. DIN, Deutsches Institut für Normung e.V. yani “Alman Standardizasyon Enstitüsü” anlamına gelir. Kuruluş Berlin merkezli, kâr amacı gütmeyen tescilli bir dernektir ve Alman federal hükümeti ile yapılan anlaşma gereği Almanya’yı Avrupa ve uluslararası standardizasyon kuruluşlarında temsil eden ulusal standart kuruluşudur.

“Deutsche Industrie Norm” yanılgısının tarihsel bir kökeni vardır. Kuruluş, 22 Aralık 1917’de Normenausschuss der deutschen Industrie (Alman Sanayisi Standardizasyon Komitesi, NADI) adıyla kurulmuş ve ilk standartlarını “DI-Norm” (Deutsche Industrienorm) adıyla yayımlamıştır. İlk yayımlanan standart, 1918 tarihli ve konik pimlerin ölçü ve malzemelerini tanımlayan DI-Norm 1’dir. Kuruluşun adı 1926’da Deutscher Normenausschuss (DNA) olarak, 1975’te ise bugünkü Deutsches Institut für Normung olarak değiştirilmiştir.

DIN’in en bilinen standardı muhtemelen A4 kâğıdını da tanımlayan DIN 476’dır. 1922’de A serisi kâğıt boyutlarını getiren bu standart, 1975’te uluslararası ISO 216 olarak benimsenmiştir. Bu örnek, bir ulusal standardın zamanla dünya ölçeğinde ortak dile dönüşebildiğini gösterir; tel ve kablo makaralarında da benzer bir durum yaşanmıştır. Bugün dünyanın pek çok bölgesinde makara ölçüleri konuşulurken DIN serileri ortak referans olarak kullanılır.

Önemli: DIN standartları kendi başına yasal zorunluluk değildir; gönüllü uygulanan, uzlaşmaya dayalı teknik kurallardır. Bir standart, bir sözleşmede, teknik şartnamede ya da mevzuatta atıf yapıldığında bağlayıcı hale gelir. Makara siparişlerinde “DIN 46395’e uygun” ifadesi bu yüzden teknik şartnamenin bir parçası olarak düşünülmelidir.

DIN numarası nasıl okunur?

Bir DIN dokümanının adı, kaynağını, kapsamını ve baskı tarihini birlikte taşır. Örneğin DIN 46395:2023-06 ifadesi; Almanya’ya özgü bir DIN standardını (DIN), standart numarasını (46395) ve yayım tarihini (Haziran 2023) gösterir. Çok parçalı standartlarda numaradan sonra parça numarası gelir: DIN 46397-21, 46397 serisinin 21. parçasıdır.

GösterimAnlamıÖrnek
DIN …Yalnızca DIN tarafından hazırlanmış ulusal standartDIN 46395
DIN EN …Avrupa standardının (EN) Almanca baskısıDIN EN 60264-3-1
DIN ISO …ISO standardının Almanca baskısıDIN ISO …
DIN EN ISO …Avrupa standardı olarak da kabul edilmiş ISO standardıDIN EN ISO 9001
DIN V …Ön standart (Vornorm): içeriğine dair çekinceler nedeniyle henüz tam standart olarak yayımlanmamış çalışma sonucuDIN V …
…-21Çok parçalı serilerde parça numarasıDIN 46397-21
:2023-06Baskı (yayım) tarihi – yıl ve ayDIN 46395:2023-06
DIN doküman adlarının yapısı.

Standartlar ayrıca uluslararası sınıflandırma sistemi ICS (International Classification for Standards) ile gruplanır. Makara ve bobin standartları ICS 55.060 – Makaralar, bobinler sınıfında yer alır. Bir teklif veya şartnamede standardın baskı tarihini yazmak iyi bir uygulamadır; çünkü standartlar periyodik olarak gözden geçirilir ve yeni baskılar eskilerinin yerini alır.

Makara standartlarını kim hazırlar?

Tel, kablo ve halat makaralarına ilişkin DIN standartları, DIN ve VDE’nin ortak kuruluşu olan DKE (Alman Elektrik, Elektronik ve Bilgi Teknolojileri Komisyonu) bünyesindeki DKE/K 414 komitesi tarafından hazırlanır. Komitenin adı, kapsamını açıkça anlatır: “Hilfsmittel für Fertigung und Transport von Kabeln, Leitungen und Drähten”, yani kablo, iletken ve tellerin üretimi ve taşınması için yardımcı ekipmanlar.

Bu çatı altında makaralar kullanım amacına göre üç ana aileye ayrılır: sevkiyat makaraları (DIN 46391), makine makaraları (DIN 46395) ve tel üretim makaraları (DIN 46397). Terimlerin ortak anlamı ise kablo ve tel üretimi ile taşımacılığına ait tanımları içeren DIN 46380’de toplanmıştır.

DIN 46391 – Kablo, iletken ve halat sevkiyat makaraları

DIN 46391, kabloların, iletkenlerin ve halatların teslimatı ve taşınması için kullanılan makaraları kapsayan çok parçalı bir seridir. Seri, makaranın ölçülerini ve malzemeye göre teknik teslim koşullarını ayrı parçalarda düzenler:

ParçaKapsam (Almanca başlığın özeti)Güncel baskı
DIN 46391-1Flanş çapı 710 mm’den 2 800 mm’ye kadar sevkiyat makaraları – ölçüler2014-05 (2018-09 tarihli taslak)
DIN 46391-2Ahşap makaralar için teknik teslim koşulları2018-05
DIN 46391-3Flanş çapı 2 800 mm’den büyük makaralar – ölçüler2018-05
DIN 46391-4Çelik makaralar için teknik teslim koşulları2018-05
DIN 46391 serisinin yapısı.

Birinci parçanın tanımına göre bu makaralar uygulama alanına bağlı olarak ahşap, plastik veya çelikten üretilebilir ve şantiye koşulları dahil çok kullanımlık olacak şekilde tasarlanır. Çelik sevkiyat makaraları için ayrıca dördüncü parçadaki teknik teslim koşulları geçerlidir. Kablo imalatında ve halat üretim hatlarında kullanılan, aynı zamanda sevkiyat amaçlı da işlev gören çelik makaralar bu serinin konusudur.

DIN 46395 – Makine makaraları (Maschinenspulen)

DIN 46395, teli sarmak için kullanılan makine makaralarını kapsar. Standardın kapsamı 315 mm ile 2 500 mm arasındaki flanş çaplarıdır. Güncel baskı DIN 46395:2023-06’dır; 2014-02 baskısının yerini almıştır. 2014 baskısı da 1972-03 baskısını yenilemiş ve bu revizyonda makara büyüklük aralığı sınırlandırılmıştır. Standardın ilk baskısı ise 1960 yılına uzanır; yani makine makaralarının ölçü dili altmış yılı aşkın bir süredir gelişerek kullanılmaktadır.

Makine makaraları; tel çekme, tavlama, büküm, örgü ve kablo makinelerinde doğrudan makinenin puntaları (merkezleme konileri) veya mili üzerinde döner. Bu nedenle DIN 46395’in sağladığı en önemli fayda değiştirilebilirliktir: aynı standart ölçüdeki bir makara, farklı üreticilerin makinelerinde aynı mil deliği, pim deliği ve genişlik değerleriyle çalışabilir. OSGÜN’ün OSG-DOP, OSG-EXP, OSG-KIM, OSG-OND, OSG-HDR ve OSG-COL tipleri bu standarda göre ya da müşterinin ölçüsüne göre üretilir.

DIN 46397 – Tel üretimi için makaralar

DIN 46397, “Spulen für das Herstellen von Drähten” yani tel üretimi için makaralar başlığını taşır. 1983-06 tarihli tek parçalı baskı geri çekilmiş ve seri, flanş geometrisine göre ayrılmış parçalar halinde yeniden düzenlenmiştir:

ParçaKapsamBaskı
DIN 46397-11Dik (rechtwinklig) flanşlı makaralar – ölçüler2005-07 (2018-09 taslak)
DIN 46397-12Dik flanşlı makaralar – teknik teslim koşulları2005-07
DIN 46397-21Konik flanşlı makaralar – ölçüler2005-07
DIN 46397-22Konik flanşlı makaralar – teknik teslim koşulları2005-07 (2018-09 taslak)
DIN 46397-31Deney yöntemleri (Prüfverfahren)2006-12
DIN 46397 serisinin yapısı.

Bu yapı, makara mühendisliğinin iki temel geometri ailesini ayırır: dik flanşlı makaralar ve konik flanşlı makaralar. Konik flanş, sarım yükü altında flanşın dışa doğru açılma (şişme) eğilimine karşı geometrik bir rijitlik sağlar ve yüksek hızlı tel çekme hatlarında tercih edilir. Serinin 31. parçası ise makaraların nasıl test edileceğini tanımlar; yani standart yalnızca ölçüyü değil, makaranın doğrulanma yöntemini de kapsar.

Ölçü harfleri: d1, d2, d4, d5, e, L1, L2

DIN gösteriminde makara ölçüleri harf ve indislerle ifade edilir. OSGÜN’ün teknik çizimlerinde, teklif formunda ve teknik föylerinde kullanılan gösterim de budur:

SimgeÖlçüNeden önemli?
d1Flanş çapıMakinenin makara yuvasına sığma, en yüksek çevresel hız ve sarım kapasitesinin üst sınırı
d2Gövde (göbek) çapıTelin minimum bükülme yarıçapı ve ilk katmandaki gerilme; kapasitenin alt sınırı
d4Mil (merkez) deliği çapıMakinenin mili veya puntalarıyla merkezleme ve eşmerkezlilik
d5Pim (tahrik) deliği çapıTorkun makaraya aktarılması
ePim deliğinin eksene uzaklığıTahrik piminin makinedeki konumuyla örtüşme
L1Toplam (dış) genişlikMakinedeki yerleşim ve taşıma
L2Sarım (iç) genişliğiTraverse (trancanlama) boyu ve sarım hacmi
DIN gösterimine göre temel makara ölçüleri.

Bu ölçülerin önemli bir kısmı makaranın makine ile arayüzünü tanımlar (d4, d5, e, L1), bir kısmı ise sarım sürecini belirler (d1, d2, L2). Arayüz ölçülerinde birkaç milimetrelik bir sapma, makaranın makineye takılamamasına veya tahrik piminin zorlanmasına yol açabilir; sarım ölçüleri ise doğrudan kapasite ve hız sınırını etkiler.

Standardın arkasındaki mühendislik

Bir makara standardı, yalnızca bir ölçü listesi değildir; arkasında dönen bir kütlenin dinamiği, telin mekanik davranışı ve imalat toleransları vardır. Aşağıdaki hesaplar, makara seçiminde hangi büyüklüklerin neden önemli olduğunu göstermek için hazırlanmış örneklerdir.

1. Çevresel hız ve devir

Makaranın flanş çevresindeki doğrusal hız v, çap d ve devir n ile şöyle ilişkilidir:

v = π · d · n   ⇒   n = v / (π · d)

Örneğin flanş çapı 630 mm olan bir makaranın çevresinde 50 m/sn hıza ulaşılması için gereken devir: n = 50 / (π × 0,63) ≈ 25,3 dev/sn ≈ 1 516 dev/dk. Tel çekme hatlarında sarım çapı katman katman büyüdükçe aynı tel hızını korumak için devir düşürülür; ancak makaranın tasarımı, ulaşılabilecek en yüksek devir ve çevresel hız için yapılmalıdır. OSGÜN’ün dinamik balanslı makaralarında istenirse 50 m/sn çalışmaya uygun balans yapılmasının nedeni budur.

2. Balans: küçük bir kütle, büyük bir kuvvet

Dönen bir parçadaki dengesiz kütle m, eksenden r kadar uzaktaysa yataklara aktarılan merkezkaç kuvveti açısal hızın karesiyle büyür:

F = m · r · ω²   ,   ω = 2π · n

Yukarıdaki örnekte ω ≈ 158,7 rad/sn’dir. Flanşta eksenden 300 mm uzakta yalnızca 10 gramlık bir dengesizlik, F = 0,010 × 0,30 × 158,7² ≈ 76 N büyüklüğünde, her turda yön değiştiren bir kuvvet üretir. Bu kuvvet titreşim, yatak aşınması, sarım kalitesinde bozulma ve gürültü olarak geri döner. Dengesizlik, kaynak birikimleri, sac kalınlık farkları ve flanş salgısı gibi imalat kaynaklı etkenlerden doğar.

Rijit rotorların balans kalitesi uluslararası olarak ISO 21940-11 (eski adıyla ISO 1940-1) ile ifade edilir. Balans kalite derecesi G, ağırlık merkezinin eksenden kaçıklığı e ile açısal hızın çarpımıdır (G = e · ω, mm/sn). Örneğin G 6,3 kalitesi ve 1 516 dev/dk için izin verilen kaçıklık e = 6,3 / 158,7 ≈ 0,040 mm’dir; 150 kg’lık bir makarada bu, yaklaşık 5 950 g·mm toplam artık dengesizliğe karşılık gelir. Hangi kalite derecesinin hedefleneceği, hattın hızına ve makine üreticisinin önerisine göre belirlenmelidir.

3. Sarım kapasitesi

Makaraya sarılabilecek tel hacmi, flanş içinde kullanılabilen çap Ds, gövde çapı d2 ve sarım genişliği L2 ile hesaplanır. Flanş kenarında güvenlik payı bırakıldığı için Ds, d1’den küçüktür:

V = (π / 4) · (Ds² − d2²) · L2   ,   Ltel = V · φ / (π · dtel² / 4)

Burada φ doluluk (dolgu) katsayısıdır: düzenli (ortosiklik) sarımda teorik üst sınır yaklaşık 0,91, pratikteki düzensiz sarımlarda genellikle 0,75–0,85 aralığıdır. Örnek: d1 = 630 mm, d2 = 315 mm, L2 = 400 mm ve flanş kenarında 20 mm pay (Ds = 590 mm) için V ≈ 0,078 m³ bulunur. 2,0 mm çaplı bakır tel ve φ = 0,80 kabulüyle makaraya yaklaşık 19,9 km tel sarılır; bu telin kütlesi yaklaşık 560 kg’dır (bakır yoğunluğu 8,96 g/cm³). Bu kütle, makaranın taşıma kapasitesi ve gövde–flanş rijitliğiyle birlikte değerlendirilmelidir.

4. Sarım basıncı ve flanş rijitliği

Gerilme altında sarılan her tel turu, gövdeye radyal yönde bir basınç uygular. İnce cidarlı halka yaklaşımıyla, T çekme kuvvetiyle dtel çaplı telin r yarıçapındaki tek bir katmanı için bu basınç yaklaşık olarak p ≈ T / (r · dtel) mertebesindedir ve katman sayısı arttıkça birikir. Basıncın bir bileşeni flanşları dışa doğru iter. Yüksek gerilmeyle sarılan yüksek karbonlu tellerde ve çelik halatlarda bu nedenle preslenmiş çift flanş (OSG-HDR) veya çift cidarlı flanş (OSG-DOP) gibi rijit yapılar tercih edilir. Standartların teknik teslim koşulları ve deney yöntemleri parçaları, makaraların bu tür yükler altında doğrulanmasına yöneliktir.

5. Toleranslar ve salgı

Yüksek devirde çalışan bir makarada flanşın eksenel salgısı ve gövdenin radyal salgısı, hem titreşimi hem de traverse (trancanlama) düzgünlüğünü etkiler. Mil deliği d4 ile pim deliği d5’in eksene göre konumu (e ölçüsü), makinedeki tahrik pimiyle uyum için kritiktir. Bu nedenle DIN uyumlu bir makarada yalnızca nominal ölçüler değil, kaynak sonrası düzeltme, işleme ve kontrol adımları da kalitenin parçasıdır.

DIN uyumlu makara seçerken kontrol listesi

  • Makara ailesi: Sevkiyat mı (DIN 46391), makine makarası mı (DIN 46395), tel üretim makarası mı (DIN 46397)?
  • Flanş geometrisi: Dik flanş mı, konik flanş mı?
  • Makine arayüzü: d4 mil deliği, d5 pim deliği, e pim mesafesi ve L1 toplam genişlik makinenizle uyumlu mu?
  • Sarım ölçüleri: d1, d2 ve L2 ile gereken tel uzunluğu ve kütlesi karşılanıyor mu?
  • Hız ve balans: En yüksek çevresel hız nedir; dinamik balans gerekli mi, hangi kalite derecesi hedefleniyor?
  • Punta: Standart, sertleştirilmiş veya değiştirilebilir punta yuvası mı?
  • Yük: Telin kütlesi ve sarım gerilmesi için flanş ve gövde yapısı yeterli mi?
  • Yüzey ve kimlik: Boya rengi (RAL), numaralandırma, dara bilgisi gibi işaretleme ihtiyacı var mı?
  • Doküman: Şartnamede standardın numarası ve baskı tarihi (ör. DIN 46395:2023-06) belirtildi mi?

OSGÜN makaraları ve ilgili DIN serileri

OSGÜN, 1988’den bu yana yalnızca çelik makara üretmektedir. Ürünlerimiz ilgili DIN standartlarına göre ya da müşterinin ölçü ve tasarımına göre imal edilir. Her ürünün teknik föyünü PDF olarak indirebilirsiniz:

Ürünİlgili standartÖne çıkan özellikTeknik föy
OSG-DOPDIN 46395 · 46397Çift cidarlı flanş, dinamik balanslıPDF
OSG-EXPDIN 46395 · 46397Sevkiyat amaçlı, nervürlü/çemberli flanşPDF
OSG-KIMDIN 46391 · 46395Kablo imalatı, değiştirilebilir puntaPDF
OSG-MASDIN 46397Kablo ve tel üretim hatlarıPDF
OSG-ONDDIN 46391 · 46395Hafif, sökülebilir yapıPDF
OSG-HDRDIN 46395 · 46397Preslenmiş çift flanş, 50 m/sn balansPDF
OSG-KOMMüşteri ölçüsüKonik flanş, 50 m/sn balansPDF
OSG-COLDIN 46395Açılır-kapanır sistemPDF
OSGÜN çelik makara tipleri ve ilgili DIN serileri.

Sık sorulan sorular

DIN’in açılımı nedir?

Deutsches Institut für Normung, yani Alman Standardizasyon Enstitüsü. “Deutschland Number” veya “Deutsche Industrie Norm” yaygın ama yanlış açılımlardır.

DIN 46395 ile DIN 46397 arasındaki fark nedir?

DIN 46395 makine makaralarını (flanş çapı 315–2 500 mm) kapsar. DIN 46397 ise tel üretimi için makaraları dik ve konik flanşlı aileler halinde, ölçüler, teknik teslim koşulları ve deney yöntemleri olarak ayrı parçalarda düzenler. Pek çok çelik makara tipi her iki standardın ölçü düzenine göre üretilebilir.

DIN 46391 hangi makaraları kapsar?

Kablo, iletken ve halatların teslimatı ve taşınması için kullanılan sevkiyat makaralarını. Flanş çapı 710–2 800 mm (1. parça) ve 2 800 mm üzeri (3. parça) makaraların ölçüleri ile ahşap (2. parça) ve çelik (4. parça) makaraların teknik teslim koşulları bu serinin konusudur.

Standart dışı ölçüde makara yaptırabilir miyim?

Evet. OSGÜN makaraları DIN ölçülerinin yanında müşterinin çizimine göre de üretilir. Teklif formunda ölçülerinizi d1, d2, L1, L2, d4, d5 ve e gösterimiyle girebilir, çiziminizi ekleyebilirsiniz.

Standart metinlerine nereden ulaşılır?

DIN standartlarının tam metinleri telif hakkıyla korunur ve DIN’in yayın kuruluşu DIN Media üzerinden satın alınır. Bu yazı, standartların kapsamını ve mühendislik mantığını açıklar; ölçü tablolarının yerine geçmez. Bir proje için kesin ölçüler, ilgili standardın güncel baskısından ve makine üreticisinin dokümanlarından teyit edilmelidir.

Makaranız için doğru standardı birlikte seçelim

Makinenizin bilgilerini ve sarım ihtiyacınızı iletin; size uygun DIN ölçüsünü veya özel tasarımı önerelim. Birden fazla ürün için tek formda teklif isteyebilirsiniz.

Teklif isteyin Bize ulaşın

Kaynaklar